Na een intensieve werkdag moe thuiskomen is op zichzelf niet vreemd. Werken vraagt lichamelijke en mentale energie en behoefte aan rust is een normale reactie op inspanning.
Anders wordt het wanneer je bijna iedere avond volledig leeg bent, nauwelijks nog energie overhoudt voor sociale contacten of ontspanning en vooral probeert voldoende te herstellen om de volgende werkdag opnieuw aan te kunnen.
Werkvermoeidheid wordt gemakkelijk gekoppeld aan een hoge werkdruk. Dat kan inderdaad een belangrijke factor zijn, maar het is lang niet de enige. Voortdurende concentratie, emotionele belasting, conflicten, onvoldoende autonomie, slechte slaap, gebrek aan herstel en zelfs verveling kunnen bijdragen. Wie wil begrijpen waarom werk zoveel energie kost, moet daarom verder kijken dan alleen het aantal gewerkte uren.
Vermoeidheid is geen diagnose
Vermoeidheid is in de eerste plaats een ervaring en een signaal, geen verklaring op zichzelf.
Twee mensen kunnen allebei zeggen “Ik ben na mijn werk helemaal op” terwijl daar totaal verschillende processen achter zitten. De ene persoon heeft dagen vol complexe cognitieve taken en nauwelijks pauzes. Een ander voert emotioneel belastende gesprekken. Iemand anders slaapt slecht. Een vierde ervaart voortdurend spanning door een conflict met een leidinggevende.
Ook lichamelijke of psychische gezondheidsproblemen kunnen vermoeidheid veroorzaken. Dat maakt het belangrijk om niet te snel één verklaring te kiezen. Zeker wanneer vermoeidheid ernstig, nieuw, langdurig of onverklaarbaar is, is het verstandig ook medische oorzaken te laten beoordelen. Een werkgerelateerde verklaring is immers niet automatisch de enige mogelijke verklaring.
Mentale inspanning kan sterk vermoeien
We associëren vermoeidheid gemakkelijk met lichamelijke inspanning. Toch kan een dag achter een computer bijzonder uitputtend zijn. Wie voortdurend informatie verwerkt, beslissingen neemt, problemen oplost en tussen verschillende taken schakelt, doet de hele dag een beroep op aandacht en werkgeheugen.
Onderzoek naar task switching laat zien dat wisselen tussen cognitief veeleisende taken kosten met zich meebrengt. We moeten telkens opnieuw bepalen welke informatie en regels relevant zijn. Daarom kan een sterk versnipperde werkdag opvallend vermoeiend zijn.
Je bent bezig met een rapport, krijgt een bericht, beantwoordt een mail, neemt deel aan een vergadering en probeert daarna opnieuw te reconstrueren waar je gebleven was. Op papier heb je misschien acht uur gewerkt. Cognitief bestond die dag uit tientallen of honderden kleine heroriëntaties. Dat kan het gevoel geven dat je hoofd aan het einde van de dag simpelweg geen nieuwe informatie meer wil verwerken.
Emoties reguleren is óók werk
Sommige beroepen bevatten veel emotional labor of emotionele arbeid. Arlie Hochschild introduceerde dit begrip om te beschrijven hoe werknemers emoties reguleren als onderdeel van hun professionele rol.
Een verpleegkundige blijft rustig tegenover een angstige patiënt. Een leerkracht reageert professioneel op een boze ouder. Een medewerker van een klantendienst blijft vriendelijk tegenover iemand die hem uitscheldt.De medewerker voert dan niet alleen een inhoudelijke taak uit, maar reguleert tegelijkertijd zijn emotionele expressie.
Onderzoek heeft vooral aandacht voor het verschil tussen surface acting en deep acting. Bij surface acting toont iemand een emotie die hij op dat moment niet werkelijk voelt; bij deep acting probeert iemand ook de innerlijke emotionele toestand meer in overeenstemming te brengen met wat de situatie vraagt. Vooral voortdurend oppervlakkig emoties moeten tonen die sterk afwijken van wat iemand werkelijk ervaart, wordt in onderzoek in verband gebracht met ongunstige welzijnsuitkomsten.
Emotionele belasting beperkt zich bovendien niet tot zorg- of dienstverlenende beroepen. Conflicten, baanonzekerheid of voortdurend voorzichtig moeten zijn met wat je zegt kunnen eveneens veel energie vragen.
Sociale spanning kan verrassend veel energie kosten
Een werkomgeving kan inhoudelijk goed te doen zijn en toch uitputtend voelen door de sociale context. Wanneer je voortdurend probeert in te schatten hoe een leidinggevende zal reageren, conflicten tussen collega's opvangt of bang bent een fout toe te geven, blijft een deel van je aandacht gericht op sociale dreiging. Daarmee komen we opnieuw bij psychologische veiligheid.
In een omgeving waarin mensen vrij vragen kunnen stellen en zorgen kunnen uitspreken, hoeft minder energie naar zelfbescherming te gaan. Wanneer medewerkers voortdurend hun woorden moeten wegen, kan dat een extra belasting vormen boven op de feitelijke werkzaamheden. Daarom kan iemand na een dag vol relatief eenvoudige taken toch uitgeput thuiskomen wanneer de sociale omgeving gespannen is. Niet alleen wat je doet kost energie. Ook de omstandigheden waarin je het moet doen zijn relevant.
Onzichtbare taken houden het hoofd bezet
Niet alle werk staat op een takenlijst. Je moet nog iemand terugbellen, een deadline bewaken, rekening houden met een gevoeligheid binnen het team, een beslissing voorbereiden en niet vergeten dat morgen een belangrijk overleg plaatsvindt. Veel van zulke kleine aandachtspunten kunnen tegelijkertijd actief blijven.
In onderzoek naar cognitieve belasting weten we dat het werkgeheugen een beperkte capaciteit heeft. Daarom helpt het om informatie buiten het hoofd te organiseren.
Een goede agenda, checklist, takenlijst of duidelijk systeem is niet alleen een hulpmiddel voor tijdmanagement. Het kan ook cognitieve ruimte vrijmaken. Wat betrouwbaar ergens is vastgelegd, hoeft niet voortdurend mentaal te worden bewaakt. Efficiënt werken betekent in dat opzicht niet noodzakelijk sneller werken, maar minder dingen tegelijkertijd in je hoofd hoeven te houden.
Herstel begint niet automatisch wanneer je stopt met werken
Mensen kunnen behoorlijk wat tijdelijke belasting verdragen wanneer daarna voldoende herstel mogelijk is. Maar de laptop dichtklappen betekent niet automatisch dat het werk psychologisch stopt. Wie tijdens het avondeten een conflict opnieuw afspeelt, in bed de planning van morgen doorneemt of ieder werkbericht onmiddellijk controleert, is fysiek thuis maar mentaal nog sterk met het werk verbonden.
Sabine Sonnentag en collega's hebben veel onderzoek verricht naar herstel van werk. Een belangrijk begrip daarbij is psychological detachment: psychologisch afstand kunnen nemen van het werk tijdens de vrije tijd. Dat betekent niet dat je nooit aan je werk mag denken. Het gaat erom dat er voldoende perioden bestaan waarin de werkgerelateerde eisen niet voortdurend actief blijven.
Naast psychologische afstand worden ontspanning, autonomie in de vrije tijd en activiteiten waarin iemand een gevoel van beheersing of ontwikkeling ervaart genoemd als relevante herstelervaringen. Herstel is dus meer dan simpelweg niet op kantoor zijn.
Werk en privé gebruiken dezelfde energiereserves
Voor onze totale belasting bestaat geen harde psychologische muur tussen werk en privé. Een veeleisende functie kan tijdens een rustige levensfase uitstekend haalbaar zijn en veel zwaarder worden wanneer daar mantelzorg, relationele zorgen, financiële problemen of langdurig slaaptekort bij komen. Dat betekent niet dat privéproblemen de ‘schuld’ zijn van werkvermoeidheid. Het betekent vooral dat belastbaarheid contextafhankelijk is. Dezelfde werkeisen kunnen op verschillende momenten in iemands leven een andere impact hebben.
Ook positieve gebeurtenissen kunnen energie vragen. Een verhuizing, verbouwing, nieuwe relatie of geboorte van een kind kan gewenst zijn en tegelijkertijd de beschikbare herstelruimte tijdelijk verkleinen.
Daarom is de vraag “Waarom kan ik dit werk nu niet meer aan terwijl het vroeger wel lukte?” soms te streng geformuleerd. Misschien is het werk veranderd. Misschien is de totale belasting veranderd. Misschien allebei.
Ook verveling kan vermoeien
Een minder voor de hand liggende oorzaak is onder belasting of onder prikkeling. Dat klinkt tegenstrijdig. Waarom zou iemand moe worden van werk dat eigenlijk te gemakkelijk is?
Toch vraagt ook verveling zelfregulatie. Wanneer taken langdurig repetitief, voorspelbaar of onvoldoende uitdagend zijn, moet je jezelf steeds opnieuw aansporen om de aandacht erbij te houden. Onderzoek naar verveling op het werk laat zien dat boredom samenhangt met verschillende ongunstige werk- en welzijnsuitkomsten. Wanneer daarnaast het gevoel ontstaat dat talenten, kennis of capaciteiten nauwelijks worden gebruikt, kan motivatie verder afnemen.
In het dagelijkse taalgebruik wordt bij langdurige onder belasting soms gesproken over bore-out. Die term is populair, maar heeft niet dezelfde gevestigde diagnostische status als een formele psychische stoornis. Het is daarom beter om concreet te beschrijven wat er gebeurt: verveling, onder prikkeling, gebrek aan uitdaging, lage betrokkenheid of onvoldoende gebruik van capaciteiten. Vermoeidheid betekent dus niet automatisch dat iemand te veel moet doen. Soms vraagt het werk juist te weinig van de aspecten die iemand energie en betrokkenheid geven.
Ook autonomie en controle spelen mee
Twee werknemers kunnen dezelfde hoeveelheid werk hebben en die belasting toch heel verschillend ervaren. Een verklaring kan liggen in de mate van controle over het werk. Binnen het Job Demand-Control-model van Karasek werd al vroeg benadrukt dat hoge werkeisen vooral problematisch kunnen worden wanneer de beslissingsruimte laag is.
Een volle agenda die je gedeeltelijk zelf kunt organiseren voelt anders dan een even volle agenda waarin iedere minuut door anderen wordt bepaald. Autonomie neemt werkdruk niet weg. Maar enige invloed op volgorde, aanpak, tempo of planning kan helpen om met eisen om te gaan. Dat betekent ook dat een interventie tegen vermoeidheid niet altijd hoeft te bestaan uit simpelweg minder werk. Soms kan anders organiseren eveneens verschil maken.
Energieverlies kan iets vertellen over de match met je werk
Wanneer je structureel uitgeput thuiskomt, is het daarom interessant om niet alleen naar de hoeveelheid werk te kijken maar ook naar de aard ervan. Misschien moet je voortdurend sociaal beschikbaar zijn terwijl je veel behoefte hebt aan geconcentreerd zelfstandig werk. Misschien bestaat je functie grotendeels uit taken die je uitstekend kunt uitvoeren maar die je weinig voldoening geven. Misschien kost de organisatiecultuur meer energie dan de inhoud van je baan.
Daarmee raken we aan person-job fit: de aansluiting tussen kenmerken van een persoon en kenmerken van het werk. Een functie die voor de ene medewerker uitstekend past kan voor een ander veel meer inspanning vragen. Dat betekent niet dat ieder vermoeid gevoel bewijst dat iemand in de verkeerde baan zit. Wel kan een terugkerend energiepatroon waardevolle informatie geven.
Welke taken kosten opvallend veel energie? Welke geven juist energie? Op welke dagen ben je het meest vermoeid? Welke omstandigheden zijn dan anders? Door patronen te bekijken ontstaat meer informatie dan uit de algemene conclusie “Mijn werk is te zwaar.”
Wanneer verdient vermoeidheid extra aandacht?
Vermoeidheid na inspanning is normaal. Structureel nauwelijks herstellen verdient meer aandacht. Dat geldt bijvoorbeeld wanneer vermoeidheid gedurende langere tijd aanhoudt, steeds sterker wordt, ook na rust nauwelijks vermindert of samengaat met andere lichamelijke of psychische klachten. Dan is het niet verstandig om uitsluitend zelf te experimenteren met productiviteitstechnieken of te concluderen dat het ‘wel stress zal zijn’.
Een arts kan helpen om mogelijke medische verklaringen te beoordelen. Wanneer werk een belangrijke rol lijkt te spelen, kunnen ook de arbeidsarts of andere passende professionals helpen om de werksituatie te onderzoeken.
Het doel is niet om iedere vermoeidheid te problematiseren, maar evenmin om langdurige uitputting als normaal onderdeel van werken te beschouwen. Een nuttige eerste reflectievraag blijft: Welke onderdelen van mijn werk kosten mij structureel energie, welke geven mij energie en krijg ik voldoende gelegenheid om van de belasting te herstellen? Het antwoord kan liggen in werkdruk, cognitieve belasting, emoties, sociale relaties, herstel, gezondheid, de privécontext of de aansluiting met het werk. Vaak is het een combinatie.
Verder ontdekken met TestCompass
Testen rond mentale fitheid, stress, burn-out, ideale werkomgeving, werkwaarden en werkbelasting kunnen helpen om verschillende mogelijke bronnen van mentale vermoeidheid systematisch te verkennen. Ze kunnen aanleiding geven tot verdere reflectie, maar aanhoudende of ernstige vermoeidheid vraagt zo nodig ook om professionele of medische beoordeling.
Bronnen
Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383.
Fisher, C. D. (1993). Boredom at work: A neglected concept. Human Relations, 46(3), 395–417.
Hochschild, A. R. (1983). The managed heart: Commercialization of human feeling. University of California Press.
Karasek, R. A. (1979). Job demands, job decision latitude, and mental strain: Implications for job redesign. Administrative Science Quarterly, 24(2), 285–308.
Monsell, S. (2003). Task switching. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 134–140.
Sonnentag, S., & Fritz, C. (2007). The Recovery Experience Questionnaire: Development and validation of a measure for assessing recuperation and unwinding from work. Journal of Occupational Health Psychology, 12(3), 204–221.
Sonnentag, S., & Fritz, C. (2015). Recovery from job stress: The stressor-detachment model as an integrative framework. Journal of Organizational Behavior, 36(S1), S72–S103.