Assertiviteit wordt soms verward met mondigheid, zelfverzekerdheid of dominant gedrag. Wie assertief is zou stevig van zich afbijten, duidelijk zeggen wat hij denkt en vooral niet over zich heen laten lopen. Maar psychologisch gezien is assertiviteit genuanceerder. Assertief communiceren betekent dat je je eigen mening, behoeften, gevoelens en grenzen op een duidelijke manier kunt uitdrukken, terwijl je tegelijkertijd rekening houdt met de rechten en belangen van de ander.
Daarmee bevindt assertiviteit zich ergens tussen twee andere patronen: jezelf voortdurend wegcijferen en juist over anderen heen gaan. Het doel is niet om altijd je zin te krijgen. Het doel is dat je jezelf voldoende ruimte geeft om zichtbaar te maken wat jij denkt, nodig hebt of niet wilt.
Assertief, subassertief en agressief gedrag
Bij sub assertief gedrag krijgen de wensen, verwachtingen of belangen van anderen gemakkelijk voorrang. Je zegt ja terwijl je nee bedoelt, spreekt irritatie niet uit, vraagt niet wat je nodig hebt of vermijdt een meningsverschil omdat je de relatie niet wilt verstoren.
Op korte termijn kan dat rust geven. Er ontstaat immers geen onmiddellijk conflict. De collega is tevreden, de leidinggevende hoeft niet tegengesproken te worden en een ongemakkelijk gesprek wordt vermeden.
Op langere termijn kan er echter een prijs ontstaan. Frustratie kan zich opstapelen, de werkbelasting kan toenemen en anderen weten soms helemaal niet dat ze een grens overschrijden omdat die grens nooit duidelijk is uitgesproken.
Aan de andere kant van het spectrum staat agressief gedrag. Ook daarbij maakt iemand duidelijk wat hij wil, maar gebeurt dat ten koste van de ander. Dreigen, kleineren, intimideren, manipuleren of geen ruimte laten voor een ander perspectief zijn geen vormen van assertiviteit.
Assertieve communicatie probeert beide kanten te respecteren: dit is wat ik denk of nodig heb, en ik erken dat jij eveneens behoeften, rechten en belangen hebt.
Dat betekent niet dat er altijd een oplossing bestaat waarmee iedereen tevreden is. Twee belangen kunnen werkelijk botsen. Assertiviteit garandeert geen harmonie; ze maakt het conflict vooral duidelijker en bespreekbaarder.
Assertiviteit is gedrag, geen vast persoonlijkheidstype
Een belangrijk inzicht is dat assertiviteit niet simpelweg een eigenschap is die iemand wel of niet bezit. Gedrag verandert afhankelijk van de context.
Iemand kan tegenover vrienden zonder moeite zijn mening geven en tijdens een vergadering vrijwel niets zeggen. Een medewerker kan gemakkelijk een collega aanspreken maar volledig blokkeren wanneer hij kritiek moet geven aan zijn leidinggevende. Iemand kan professioneel bijzonder assertief zijn en in een partnerrelatie conflicten vermijden.
Dat is niet noodzakelijk tegenstrijdig. Sociale situaties verschillen in risico, machtsverhouding en emotionele betekenis.
Onderzoek naar assertiviteit laat dan ook zien dat assertiviteit als een aanleerbare sociale vaardigheid kan worden benaderd. Assertiviteitstraining kent een lange geschiedenis binnen gedragstherapeutische en cognitief-gedragstherapeutische interventies. Daarbij wordt bijvoorbeeld geoefend met duidelijk formuleren, verzoeken doen, nee zeggen, kritiek geven en ontvangen en omgaan met sociale spanning.
De gedachte dat iemand ‘nu eenmaal niet assertief is’ doet daarom onvoldoende recht aan de veranderbaarheid van gedrag.
Waarom is assertiviteit soms zo moeilijk?
Een grens aangeven of kritiek uitspreken brengt een sociaal risico met zich mee. De ander kan teleurgesteld, geïrriteerd of boos reageren. Voor mensen die harmonie belangrijk vinden of gevoelig zijn voor afwijzing kan dat voldoende zijn om het gesprek uit de weg te gaan.
Ook overtuigingen spelen mee. Ik mag niemand teleurstellen. Een goede collega helpt altijd. Als ik nee zeg, vinden ze mij moeilijk. Ik moet eerst zeker weten dat ik gelijk heb voordat ik iets zeg.
Zulke gedachten kunnen ervoor zorgen dat iemand zijn eigen standpunt pas uitspreekt wanneer hij honderd procent zekerheid voelt – en die zekerheid komt in sociale situaties zelden.
Eerdere ervaringen kunnen eveneens een rol spelen. Wanneer iemand heeft geleerd dat tegenspreken leidt tot straf, vernedering of conflict, kan terughoudendheid een begrijpelijke beschermingsstrategie worden.
Daarom is “Je moet gewoon wat meer voor jezelf opkomen” vaak weinig behulpzaam. Het zegt niets over waarom iemand dat in een bepaalde situatie moeilijk vindt.
Macht verandert de betekenis van assertiviteit
Assertiviteit wordt vaak voorgesteld alsof twee gelijkwaardige mensen tegenover elkaar staan. Op het werk is dat lang niet altijd het geval.
Een meningsverschil met een goede collega is iets anders dan een conflict met iemand die over je contract, planning, beoordeling of promotie beslist. Een werknemer met een tijdelijk contract bevindt zich in een andere positie dan een werknemer die nauwelijks afhankelijk is van dezelfde leidinggevende.
Macht beïnvloedt daardoor hoeveel risico iemand ervaart bij het uitspreken van een mening.
Dat maakt het belangrijk om voorzichtig te zijn met het label ‘sub assertief’. Soms zwijgt iemand niet omdat hij onvoldoende vaardigheden heeft, maar omdat hij een reële inschatting maakt van mogelijke gevolgen.
De verantwoordelijkheid kan daarom nooit uitsluitend bij de medewerker worden gelegd. Ook organisaties en leidinggevenden moeten omstandigheden creëren waarin mensen redelijkerwijs hun mening, zorgen en grenzen kunnen uitspreken.
Psychologische veiligheid maakt tegenspreken gemakkelijker
Hier raakt assertiviteit aan het concept psychologische veiligheid, bekend geworden door het onderzoek van Amy Edmondson. Psychologische veiligheid verwijst naar een gedeelde overtuiging dat het binnen een team voldoende veilig is om interpersoonlijke risico's te nemen, bijvoorbeeld een vraag stellen, een fout toegeven, zorgen uitspreken of een afwijkende mening geven.
Een psychologisch veilig team is niet een team waarin iedereen het altijd met elkaar eens is. Integendeel: juist omdat mensen minder bang zijn voor vernedering of afwijzing, kunnen verschillen gemakkelijker zichtbaar worden.
Voor assertiviteit is dat belangrijk. Een medewerker kan uitstekende communicatieve vaardigheden hebben, maar wanneer iedere kritische opmerking wordt afgestraft, zal hij die vaardigheden waarschijnlijk minder gebruiken.
De vraag is daarom niet alleen: “Durf ik voor mezelf op te komen?” maar ook: “Wat gebeurt er in deze omgeving wanneer iemand dat doet?”
Assertiviteit betekent niet dat je alles moet zeggen
Er bestaat nog een andere misvatting: dat assertiviteit betekent dat je altijd onmiddellijk moet zeggen wat je denkt.
Ook dat is niet noodzakelijk.
Assertief gedrag bevat juist een element van keuze. Soms is het verstandig om een gesprek uit te stellen totdat de emoties zijn afgenomen. Soms is een onderwerp onvoldoende belangrijk om er een conflict over te voeren. En soms besluit je bewust om mee te gaan met de voorkeur van een ander.
Het verschil met sub assertiviteit ligt dan in de mate van bewuste keuze.
“Ik kies ervoor dit los te laten” is iets anders dan “Ik durf niets te zeggen terwijl ik eigenlijk wil dat dit verandert.”
Assertiviteit gaat daarom niet om maximale zichtbaarheid van iedere behoefte, maar om voldoende vrijheid om een standpunt te kunnen uitspreken wanneer dat belangrijk is.
Hoe klinkt assertieve communicatie?
Assertieve communicatie is meestal concreter dan we denken. In plaats van een oordeel over de ander te formuleren, kan het helpen om gedrag, impact en behoefte van elkaar te onderscheiden.
“Je houdt nooit rekening met mij” bevat bijvoorbeeld een brede interpretatie. “De afgelopen drie keer kreeg ik deze taak op vrijdagmiddag met een deadline op maandag. Daardoor moet ik mijn planning telkens aanpassen. Ik wil graag dat we dit voortaan eerder bespreken” maakt veel duidelijker waar het probleem zit.
Dat garandeert nog steeds niet dat de ander akkoord gaat. Wel wordt de boodschap specifieker en daardoor beter bespreekbaar.
Assertiviteit betekent ook dat je een reactie kunt verdragen die je niet prettig vindt. Wanneer je alleen een grens kunt aangeven als de ander daar onmiddellijk begripvol op reageert, blijft je gedrag nog sterk afhankelijk van goedkeuring.
Soms is het resultaat van assertiviteit niet dat iedereen tevreden is, maar dat eindelijk duidelijk wordt waar de verschillende belangen liggen.
Assertiviteit en flexibiliteit horen samen
Assertiviteit hoeft daarom niet tegenover samenwerking te staan. Goede samenwerking vraagt juist dat mensen voldoende informatie hebben over elkaars behoeften en beperkingen.
Wie nooit aangeeft dat de werkbelasting te hoog wordt, maakt het voor anderen moeilijk om daar rekening mee te houden. Wie nooit zegt dat hij een andere mening heeft, ontneemt een team mogelijk waardevolle informatie.
Tegelijk vraagt samenwerking flexibiliteit. Niet iedere voorkeur kan worden gevolgd en niet iedere grens kan precies op de gewenste manier worden georganiseerd.
Gezonde assertiviteit betekent daarom: jezelf niet laten verdwijnen, zonder te verwachten dat de ander daardoor moet verdwijnen.
Verder ontdekken met TestCompass
Testen rond conflicthantering, assertiviteit, persoonlijkheid, communicatie en emotionele vaardigheden kunnen helpen om patronen in assertief, aanpassend of vermijdend gedrag te onderzoeken. De context blijft daarbij belangrijk: hetzelfde gedrag kan in verschillende relaties en machtsverhoudingen een andere betekenis hebben.
Bronnen
Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383.
Rakos, R. F. (1991). Assertive behavior: Theory, research, and training. Routledge.
Speed, B. C., Goldstein, B. L., & Goldfried, M. R. (2018). Assertiveness training: A forgotten evidence-based treatment. Clinical Psychology: Science and Practice, 25(1), e12216.
Wilson, K. L., & Gallois, C. (1993). Assertion and its social context. Pergamon General Psychology Series. Pergamon Press.